Neuropatia nerwów obwodowych to względnie częste zaburzenie, które polega na uszkodzeniu struktur komórek nerwowych oraz pojawieniu się związanych z tym dolegliwości chorobowych. Szacuje się, że nawet jedna na dziesięć osób powyżej 55 roku życia może doświadczać objawów wynikających z różnego typu neuropatii obwodowych. Warto mieć na uwadze, że do rozwoju tego typu schorzeń może dochodzić u osób w każdym wieku, niezależnie od płci. Układ nerwowy człowieka dzieli się na dwa główne elementy – ośrodkowy układ nerwowy (OUN), do którego zalicza się mózg i rdzeń kręgowy oraz obwodowy układ nerwowy, do którego zaliczane są wszystkie pozostałe nerwy. Nerwy te dzielimy na czuciowe, ruchowe oraz autonomiczne. Do rozwoju neuropatii obwodowej może dojść w praktycznie każdym nerwie, który wchodzi w skład układu nerwowego obwodowego. W wielu przypadkach są to głównie nerwy, które unerwiają ruchowo oraz czuciowo kończyny. Dokładny zakres dolegliwości związanych z neuropatią jest całkowicie zależny od tego, jaka struktura anatomiczna uległa uszkodzeniu oraz na czym polega jej funkcja w ciele człowieka.
Przyczyny neuropatii są bardzo zróżnicowane. Są to m.in.: powikłania cukrzycowe (nieleczona cukrzyca), nadużywanie alkoholu, choroby genetyczne, niedobory pokarmowe w tym stan po operacjach bariatrycznych, zatrucia (np. lekami lub metalami ciężkimi) oraz choroby nowotworowe a także niektóre choroby endokrynologiczne i autoimmunologiczne. W przypadku chorób nowotworowych, neuropatia obwodowa występuje przede wszystkim jako działanie niepożądane, skutek uboczny po wdrożeniu leczenia tj. chemioterapii. Stan taki nazywany jest obwodową polineuropatią indukowaną chemioterapią. Jest to dość częste powikłanie leczenia onkologicznego, które w istotnym stopniu pogarsza jakość życia pacjentów.
Polineuropatia w przebiegu leczenia onkologicznego nie tylko wpływa na samopoczucie i jakość życia pacjentów, ale może także warunkować przebieg całej terapii. Ryzyko polineuropatii obwodowej wzrasta wraz z wiekiem oraz z ilością stosowanych leków. Statystyki wskazują, że neuropatia obwodowa dość często zdarza się jako powikłanie w leczeniu raka piersi, nowotworów przewodu pokarmowego, raka płuc, nowotworów jajnika, prostaty oraz jąder. Objawy w ciągu pierwszego miesiąca leczenia zgłaszane są przez ponad 2/3 pacjentów. Jednocześnie pozytywne jest to, że objawy często ustępują w ciągu kilku tygodni od zakończenia leczenia. Niemniej jednak czasami stan ten może trwać miesiące, a nawet lata. Czynnikami ryzyka wystąpienia neuropatii są zazwyczaj palenie papierosów, predyspozycje genetyczne, wcześniejsze neuropatie z tytułu innych schorzeń. Ponadto, duża utrata masy ciała w trakcie leczenia oraz objawy żołądkowo-jelitowe, a także wysokie stężenie kreatyniny oraz niski wskaźnik filtracji kłębuszkowej (GFR), będące wskaźnikami funkcjonowania nerek. W przypadku pacjentów poddawanych operacjom czynnikami ryzyka są również niedożywienie, pooperacyjne powikłania chirurgiczne oraz obniżone stężenie albumin, które świadczy o gorszym stanie odżywienia pacjenta.
Jednym z częściej występujących rodzajów neuropatii jest polineuropatia cukrzycowa. W przypadku tego schorzenia za rozwój uszkodzeń nerwowych odpowiada przewlekły, zbyt wysoki poziom cukru we krwi, który jest charakterystyczny dla nieleczonej lub źle kontrolowanej cukrzycy. W zależności od tego, które nerwy są zajęte, neuropatia ta może zarówno objawiać się zaburzeniami czucia obwodowego (najczęściej w obszarze kończyn dolnych), jak i zaburzeniami pracy poszczególnych narządów (neuropatia wegetatywna). Ze względu na osłabione odczuwanie bólu oraz zwiększoną tendencję do zakażeń, schorzenie to może skutkować rozwojem tzw. stopy cukrzycowej, która nieleczona może prowadzić do amputacji kończyny.
Objawy neuropatii obwodowej zwykle lokalizują się symetrycznie i częściej dotyczą przedniej powierzchni ciała. Ponadto, pacjenci uskarżają się na inne dolegliwości związane z długotrwałą neuropatią, mianowicie osłabienie oraz ubytek siły mięśniowej, zaniki mięśniowe, niedowłady czy zaburzenia chodu.
Czy istnieją jakiekolwiek związki z prawidłowym żywieniem? Otóż niektóre badania wskazują, że neuropatia objawiająca się zaburzeniami czucia może być bardziej związana z pewnymi niedoborami żywieniowymi. W przypadku polineuropatii dotyczącej uszkodzeń włókien nerwowych autonomicznych objawami neuropatii obwodowej mogą być także zawroty głowy, omdlenia, biegunki lub zaparcia, zaburzenia rytmu serca oraz zaburzenia oddawania moczu i nadmierna potliwość.
Czy polineuropatia jest uleczana? Leczenie polineuropatii obejmuje zarówno leczenie przyczynowe jak i objawowe. W leczeniu neuropatii obwodowej stosuje się leczenie farmakologiczne, m.in. leki przeciwbólowe, leki przeciwdepresyjne a także pregabalinę (lek przeciwpadaczkowy). Obecnie trwają również badania oceniające skuteczność akupunktury oraz przezskórnej elektrycznej stymulacji nerwów. Inne metody to wprowadzanie aktywności fizycznej oraz rehabilitacji. Analizy badań wskazują, że ćwiczenia mogą pomóc zmniejszyć dolegliwości czuciowe pacjentów z neuropatią obwodową. Wśród metod niefarmakologicznych najczęściej wykorzystuje się krioterapię, fizykoterapię oraz hydroterapię. Wspomagającą rolę może odgrywać również czynniki żywieniowe, głównie witaminy z grupy B.
Należy zaznaczyć, iż nie są znane metody skutecznej profilaktyki przeciwko obwodowej polineuropatii indukowanej chemioterapią. W przypadku polineuropatii wywołanej cukrzycą rolę profilaktyczną pełni przede wszystkim kontrolowanie stężenia glukozy i utrzymywanie wyników w zakresie rekomendowanym przez diabetologa. W przypadku pacjentów poddawanych operacjom lub w czasie leczenia onkologicznego jako profilaktykę można wskazać utrzymywanie dobrego stanu odżywienia oraz niedopuszczanie do niedożywienia. W tym okresie wydaje się prawidłowym, włączenie do diety żywności medycznej, tzw. ONS np. Nutridrink Protein Omega 3. Jednocześnie znając wpływ niedoborów pokarmowych na rozwój choroby, należy podkreślić rolę żywienia. Istotnymi są tutaj zwłaszcza niedobory miedzi, witaminy D, a także witaminy B12, B1 oraz B6. Witamina B12 może być zwłaszcza problemem u pacjentów poddanych częściowej lub całkowitej resekcji żołądka, np. z powodu raka żołądka lub w przebiegu chirurgicznego leczenia otyłości, bowiem komórki tzw. okładzinowe tego organu syntetyzują witaminę B12 naturalnie. Najważniejsze z punktu widzenia dietetycznego będą, głównie odpowiednia ilość białka w diecie, dostarczenie odpowiedniej ilości witamin z grupy B, kwasy n-3 a także odpowiednia ilość witaminy D.
Neurotropowe witaminy z grupy B odgrywają kluczową rolę jako koenzymy i wpływają na funkcjonowanie całego organizmu. Szczególnie witamina B1 (tiamina), B6 (pirydoksyna) czy B12 (kobalamina) przyczyniają się do utrzymania zdrowego układu nerwowego. Ich znaczenie jest omawiane w związku z wieloma chorobami neurologicznymi, przy czym mogą poprawić stany neurologiczne nawet bez udowodnionego niedoboru. Znaczenie witamin z grupy B dla funkcjonowania mózgu wskazuje fakt, że każda witamina jest aktywnie transportowana przez barierę krew–mózg i/lub splot naczyniówkowy za pomocą konkretnych mechanizmów transportu. Osiem witamin tj. B1 (tiamina), B2 (ryboflawina), B3 (niacyna), B5 (kwas pantotenowy), B6 (pirydoksyna), B7 (biotyna), B9 (folian) i B12 (kobalamina) tworzą grupę chemicznie bardzo niejednorodnych substancji niezbędnych, które mają szeroki zakres funkcji w organizmie człowieka.
Mimo że większość z nich jest wytwarzana przez rośliny, można je spożywać pośrednio z produktami pochodzenia zwierzęcego, takimi jak mięso, nabiał i jaja. Jednakże tylko witamina B12 nie jest produkowana przez rośliny, ale przez bakterie kolonizujące jelito przednie przeżuwaczy lub jelito grube ludzi. W związku z tym występuje tylko w produktach zwierzęcych, takich jak wątroba, ryby, jaja lub produkty mleczne. Jednocześnie witamina B12 produkowana przez bakterie w jelicie grubym ludzi nie jest wchłaniana, ponieważ jej adsorpcja zachodzi w błonie śluzowej jelita krętego poprzez mechanizm zależny od czynnika wewnętrznego.
Witamina B1 (tiamina) jest niezbędna do wielu funkcji fizjologicznych, m.in. uczestniczy w metabolizmie glukozy, utrzymaniu funkcji błony nerwowej oraz syntezie mieliny i niektórych neuroprzekaźników np. acetylocholiny czy serotoniny. Tiamina wykazuje słabe działanie antyoksydacyjne, dzięki temu prawidłowe ilości tiaminy mogą nawet zapobiegać uszkodzeniom neuronów spowodowanych hiperglikemią. Ponieważ witamina B1 jest niezbędna do produkcji energii (ATP i NADPH) jej niedobór może powodować obumieranie lub uszkodzenie neuronów. Neurologiczne objawy niedoboru tiaminy obejmują dezorientację, opóźnienie psychomotoryczne, upośledzenie pamięci retencyjnej i funkcji poznawczych, konfabulację, ataksję oraz utratę czucia wibracji i położenia. Encefalopatia Wernickego oraz psychoza Korsakowa (często określane jako zespół Wernickego-Korsakowa) stanowią najpoważniejsze objawy niedoboru tiaminy w ośrodkowym układzie nerwowym. W encefalopatii Wernickego niedobór tiaminy powoduje apoptotyczną śmierć komórek z powodu toksyczności N-metylo-D-asparaginianu (NMDA). Typowe objawy niedoboru tiaminy w obwodowym układzie nerwowym obejmują zapalenie wielonerwowe i paraliż jak w suchej postaci beri-beri. Z kolei w układzie sensorycznym wpływa na czucie dotykowe, powoduje ból, zmienia wrażliwość na temperaturę i prowadzi do utraty czucia wibracji. Następuje zwiększone osłabienie mięśni, zaburzenia odruchów ścięgnistych i zanik mięśni nóg. Niedobór witaminy B1 jest dość rzadki i najczęściej dotyczy alkoholików (do 80%), diabetyków (do 98%), pacjentów dializowanych ze zmienionym stanem psychicznym (około 30%). Coraz częściej niedobór tiaminy występuje u osób niespożywających produktów zbożowych!
Witamina B2 (ryboflawina) jest niezbędna dla syntezy dwóch ważnych koenzymów, mononukleotydu flawiny (FMN) oraz dinukleotydu flawoadeninowego (FAD). Koenzymy te uczestniczą w reakcjach utleniania-redukcji wchodzących w skład podstawowych szlaków metabolicznych, takich jak przemiany węglowodanów tłuszczy i białek, jak również w metabolizmie leków, przemian niacyny i witaminy B6 oraz w przemianach folianów. Flawoproteiny są także kofaktorami metabolizmu niezbędnych kwasów tłuszczowych w lipidach mózgu, wchłaniania i wykorzystania żelaza oraz regulacji hormonów tarczycy. Rozregulowanie powyższych procesów wiąże się z negatywnymi konsekwencjami dla funkcjonowania mózgu. Niedobór tiaminy wpływa zarówno na ośrodkowy, jak i obwodowy układ nerwowy i może objawiać się klinicznie na wiele sposobów.
Pirydoksyna (witamina B6 ) w znacznym stopniu przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, uczestnicząc w biosyntezie neuroprzekaźników (dopaminy i serotoniny) oraz osłonek mielinowych. Niedobór tej witaminy może poważnie upośledzać ośrodkowy czy obwodowy układ nerwowy. Neurologiczne objawy niedoboru pirydoksyny wahają się od upośledzenia funkcji poznawczych, napadów drgawkowych, depresji, a nawet przedwczesnego starzenia się neuronów po zespół cieśni nadgarstka. Niedobór witaminy B6 jest również rzadki w zdrowej populacji ogólnej o właściwych nawykach żywieniowych. Jednakże często stwierdzana jest u pacjentów hemodializowanych (do 80%), oraz stosujących restrykcyjne diety! Suplementacja pirydoksyną może zmniejszać nudności na wczesnym etapie ciąży i warunkuje prawidłowy rozwój mózgu płodu.
Funkcje kwasu foliowego (witaminy B9 oraz kobalaminy (witamina B12) są nierozerwalnie powiązane ze względu na ich uzupełniającą rolę, stąd rzeczywiście, brak witaminy B12 oznacza funkcjonalny deficyt kwasu foliowego, ponieważ kwas ten zostaje „uwięziony” w postaci metylotetrahydrofolianu. Związana z kwasem foliowym regulacja syntezy białek i nukleotydów wymaganych do syntezy DNA/RNA ma konsekwencje w szczególności dla szybko dzielących się tkanek, a zatem leży u podstaw zaburzeń rozwoju płodu i niedokrwistości megaloblastycznej. Ponadto, niedobór witaminy B12 zaburza biosyntezę otoczki mielinowej wielu nerwów i służy jako izolacja elektryczna, warunkując w ten sposób odpowiednią prędkość przewodzenia. Kobalamina dzięki wkładowi w tworzenie mieliny i remielinizację, znacząco wspomaga regenerację nerwów po urazie. Jednocześnie bierze udział w metabolizmie homocysteiny, metabolizmie nerwów (procesy transmetylacji). Witamina B12 bierze udział w wielu istotnych szlakach, jej deficyt stanowi ogromny problem zdrowotny. Zaburzenia neurologiczne z niedoboru B12 obejmują, ale nie ograniczają się do podostrego stwardnienia rozsianego rdzenia kręgowego, zapalenia wielonerwowego, neuropatii, mielopatii, zaniku nerwu wzrokowego i upośledzenia funkcji poznawczych i są głównie związane z upośledzoną produkcją neuroprzekaźników, uszkodzeniami mieliny lub zwiększonym poziomem homocysteiny czy kwasu metylomalonowego. Niedobór witaminy B12 wydaje się szczególnie powszechny u osób starszych, szacuje się go na 30–40% i często może być spowodowany złym wchłanianiem. Ponadto wegetarianie, a szczególnie weganie, często wykazują suboptymalne poziomy witaminy B12, ale niekoniecznie rozwijają kliniczny niedobór. Kwas foliowy to z kolei rodzaj witaminy B występujący naturalnie w żywności, chociaż jego poziom może ulegać redukcji w trakcie przechowywania i obróbki termicznej. Kwas foliowy odgrywa znaczącą rolę w procesach obejmujących kwas deoksyrybonukleinowy, w tym syntezę, naprawę i metylację, co znacząco wpływa na zdrowie człowieka.
Niacyna (witamina B3) warunkuje właściwy przebieg procesów i aktywność enzymów zaangażowanych w funkcjonowanie nerwów obwodowych i komórek mózgowych. Nukleotydy pochodzące z niacyny, takich jak dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy (NAD) i fosforan NAD (NADP) warunkują produkcję energii a także reakcje oksydacyjne, ochronę antyoksydacyjną, metabolizm i naprawę DNA, właściwą sygnalizację komórkową poprzez wapń wewnątrzkomórkowy, a także konwersję kwasu foliowego do pochodnej tetrahydrofolianowej.
Kwas pantotenowy (witamina B5 ) jest substratem do syntezy wszechobecnego koenzymu A (CoA). Oprócz roli w metabolizmie oksydacyjnym, CoA przyczynia się do struktury i funkcji komórek mózgowych poprzez udział w syntezie cholesterolu, aminokwasów, fosfolipidów i kwasów tłuszczowych. Szczególnie istotny jest kwas pantotenowy, poprzez CoA, który bierze również udział w syntezie wielu neuroprzekaźników i hormonów steroidowych.
Podsumowując, witaminy z grupy B są niezbędne w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Łagodne niedobory mogą powodować niespecyficzne zaburzenia neuropsychiatryczne, a głębokie, utrzymujące się długotrwale, poważne czy wręcz śmiertelne stany chorobowe wymagające intensywnej suplementacji. Ze względu na niską toksyczność, bardzo niewiele działań niepożądanych i wnioski eksperymentalne, wydaje się uzasadnione podawanie witamin z grupy B w licznych zespołach bólowych, takich jak neuropatie czy zespoły bólowe kręgosłupa, a także zaburzenia pracy mózgu, np. koncentracji uwagi, mgła mózgowa czy też zespół przewlekłego zmęczenia, zwłaszcza gdy sposób żywienia jest mało zróżnicowany pod względem stosowanych grup produktów spożywczych. Stąd wymaga szczególnej dbałości o ich udział w dziennej racji pokarmowej.